جاسوسی نەکردن بەسەر موسڵمانان و، شوێنی عەیب و عار نەکەوتنیان

هەموو مرۆڤیك کاری تایبەتی خۆی هەیە کەحەزناکات کەسی تر پێێ بزانێت، کەموکوڕی و نەشیاوی تایبەتی خۆی کەحەز ناکات جگە لەخۆی کەس بیبینێت، ئاڕاستەکانی دینی ئیسلامیش زۆر بەزەبرو توندوتۆڵییەوە لەم بوارەدا هاتووە بۆ پاراستنی حروماتی تایبەتی خەڵکی، حەرام کردنی جاسوسیکردن و سیخوریکردن بەسەر گیان و گەڕان بەشووێن عەیب و عارو عەورەتیان، ڕێگە پێنەدراوە ئەگەر لەلایەن تاکەوە بێت یاخود لەلایەن دەسەڵاتەوە بێت، خوای گەورە دەفەرموێت:(وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا) (الحجرات: 12). واتە: (ئه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی باوه‌ڕتان هێناوه‌، خۆتان زۆر بپارێزن له‌گومانی خراپ، له‌ڕاستیدا هه‌ندێ له‌و گومانانه گوناهو تاوانن (بۆیه حه‌ق وایه له‌هه‌موو گومانێك خۆپارێزبین) به‌شوێن که‌موکوڕیی و عه‌یب و عاری یه‌کتردا مه‌گه‌ڕێن و سیخوڕی مه‌که‌ن و له‌پاش مله‌ باسی یه‌کتری به‌خراپە مه‌کە‌ن، ئایا که‌ستان خۆشی دێت له‌وه‌ی گۆشتی برای خۆی به‌مردوویی بخوات؟! دیاره کاری واتان زۆر پێ سه‌خت و ناخۆشه‌، ده‌ی که‌واته ‌له‌خوا بترسن و پارێزگاربن، چونکه ‌به‌ڕاستی خوا گه‌ڕانه‌وه‌ی خه‌ڵکی وه‌رده‌گرێت و میهره‌بانه بۆتان).

هەردوو شێخان لە ئەبو هورەیرە گێڕاویانەتەوە خوا لێیان ڕازیبێت پێغەمبەر صلی اللە علیە وسلم فەرموویەتی: (إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ، فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ، وَلاَ تَحَسَّسُوا، وَلاَ تَجَسَّسُوا، وَلاَ تَحَاسَدُوا، وَلاَ تَدَابَرُوا، وَلاَ تَبَاغَضُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللهِ إِخْوَانًا». واتە: بەهیچ شێوەیەك گومان مەکەن چونکە گومان درۆزنترین ووتەیە، هەستەوانیش مەنوێنن ، سیخوڕیش مەکەن، حەسودی بەیەکتر مەبەن، فڕو فێڵ لەیەکتری مەکەن، بوغزو کینە لەنێوان یەکدا مەکەن، هەموو برای یەکتربن و هەمووشتان بەندەی خوان).

ابن و عەباس خوا لێێ ڕازیبێت لەسەر ووتەی (وَلَا تَجَسَّسُوا) دەڵێت: (نهى الله أن تتبع عورات المؤمن).

واتە: ( خوای گەورە نەهی کردووە لەو بڕوادارانەی شوێن عەیب و عاری یەکتری بکەون).

بۆ هیچ کەسێك حەڵاڵ نیەو ڕێگە نەدراوە کەبەشوێن نهێنیەکانی خەڵکیدا بگەڕێ، تەنها بۆ پێویستییەکی شەرعی نەبێت، ئەگەر ئەو پێوسیتیە زیان پێگەیاندن بێت یان تەنها حەزو ئارەزوو بێت هەروەکو لەم سەردەمەدا زۆرێك لە خەڵکی دووچاری بوون، هەروەکو ابو داود لە أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ خوا لێیان ڕازیبێت لەپێغەمبەرەوە صلی اللە علیە وسلم گێڕاویانەتەوە فەرموویەتی: (يَا مَعْشَرَ مَنْ آمَنَ بِلِسَانِهِ وَلَمْ يَدْخُلِ الإِيمَانُ قَلْبَهُ، لاَ تَغْتَابُوا الْمُسْلِمِينَ، وَلاَ تَتَّبِعُوا عَوْرَاتِهِمْ؛ فَإِنَّهُ مَنِ اتَّبَعَ عَوْرَاتِهِمْ يَتَّبِعِ اللهُ عَوْرَتَهُ، وَمَنْ يَتَّبِعِ اللهُ عَوْرَتَهُ يَفْضَحْهُ فِي بَيْتِهِ).

واتە: واتە ئەی ئەو کۆمەڵانەی کەبەزمان باوەڕتان هێناوەو باوەڕەکە نەچوەتە دڵتانەوە، غەیبەتی موسڵمانان مەکەن، بەشوێن عەیب و عاریانا مەڕۆن، هەرکەسێك شوێن عەیب و عاریان بکەوێت ئەوا خوای گەورە خۆی شوێن عەیب و عارتان دەکەوێت، هەرکەسێك خوای گەورە خۆی شوین عەیب و عاری کەوت ئەوا لەناو ماڵی خۆیدا ئابڕوی دەبات).

وأخرج الترمذي وحسنه، وصححه ابن حبان عَنِ ابْنِ عُمَرَرضي الله عنهم قَالَ: صَعِدَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم الْمِنْبَرَ فَنَادَى بِصَوْتٍ رَفِيعٍ فَقَالَ: «يَا مَعْشَرَ مَنْ قَدْ أَسْلَمَ بِلِسَانِهِ وَلَمْ يُفْضِ الإِيمَانُ إِلَى قَلْبِهِ، لاَ تُؤْذُوا الْمُسْلِمِينَ، وَلاَ تُعَيِّرُوهُمْ، وَلاَ تَتَّبِعُوا عَوْرَاتِهِمْ، فَإِنَّهُ مَنْ تَتَبَّعَ عَوْرَةَ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ تَتَبَّعَ اللهُ عَوْرَتَهُ، وَمَنْ تَتَبَّعَ اللهُ عَوْرَتَهُ يَفْضَحْهُ وَلَوْ فِي جَوْفِ رَحْلِهِ» قَالَ: وَنَظَرَ ابْنُ عُمَرَ يَوْمًا إِلَى الْبَيْتِ أَوْ إِلَى الْكَعْبَةِ، فَقَالَ: «مَا أَعْظَمَكِ وَأَعْظَمَ حُرْمَتَكِ! وَالْمُؤْمِنُ أَعْظَمُ حُرْمَةً عِنْدَ اللهِ مِنْكِ».

واتە: ترمذی لە فەرمودەیەکی حەسەن و صحیحەوە دەگێڕێتەوە لە ابن حبان کە لە ابن عمر وەری گرتووە خوالێیان ڕازیبێت فەرمووی: پێغەمبەر صلی اللە علیە وسلم چوە سەر مینبەرو بەدەنگی بەرز بانگی کردو فەرمووی: ئەی ئەو کۆمەڵەی بەزمان موسڵمان بوون بەڵام ئیمان نەڕژاوە بەدڵیاندا، عەزێتی موسڵمانان مەدەن، خۆتان لەوان بەباشتر مەزانن، بەشوێن عەیب و عاریان مەکەون، چونکە هەرکەسێك بەشوین عەیبی براکەیدا بگەڕێت ئەوا خوای گەورە بەشوێن عەیبیدا دەگەڕێت، هەرکەسێك خوای گەورە بەشوین عەیب و عاریەوە بێت ئابڕوی دەبات ئەگەر لە ناوسکی ووشترەکەشیدابێت). فەرمووی ڕۆژێکیان ابن و عمر سەیرێکی کەعبە یان ماڵی خوای کردو ووتی: ( ئای چەند گەورەیت و چەند پیرۆز ڕاگیراویت! ئیماندار لای خوای گەورە لەتۆ پیرۆزترەو پیرۆز ڕاگیراوترە).

تەنانەت زۆر بۆچوون هەیە ئەوانە دەکەونە تاوانەوە یان هەندێك سنور دەبەزێنن لەبەرئەوە ئیسلام ڕێگە نادات کەدەسەڵات دەزگای چاودێریکردن بۆیاخی بوەکان دابنێت، هەروەها ڕێگەی نەداوە کەدەزگای وێنەگرتنی نهێنی لەشوێنی نادیاردا دابنرێت بۆ تاوان باران لەکاتی ئەنجامدانی تاوان، ڕێگەنەدراوە کە پۆلیس یان دەزگای ئاسایش جاسوسی بکات  بەسەر کەسانێکەوە کەپابەندنین بەشەرعەوە.

 لە عبدالرزاق دەگێڕنەوە کەحاکم تەصحیحی کردوە کە عبدالرحمن کوڕی عوف خوا لێی ڕازیبێت: (أنه حرس ليلة مع عمر رضي الله عنه بالمدينة، فبينما هم يمشون شبَّ لهم سراجٌ في بيتٍ، فانطلقوا يؤمُّونه (أي يقصدونه) حتى إذا دنَوْا منه، إذا باب مُجَافٌ (أي مغلق) على قومٍ، لهم فيه أصواتٌ مرتفعةٌ ولَغَطٌ، فقال عمر رضي الله عنه - وأخذ بيد عبد الرحمن -: أتدري بيتُ مَنْ هذا؟ قال: لا، قال: هو ربيعةُ بنُ أميةَ بنِ خَلَف، وهم الآن شُرْبٌ (أي يشربون الخمر) فما ترى؟ قال عبد الرحمن: أرى قد أتيْنا ما نَهى اللهُ عنه، نهانا الله فقال (وَلَا تَجَسَّسُوا) فقد تجسسنا! فانصرف عمر عنهم وتركه).

واتە: ( شەوێك پاسەوان بوو لەگەڵ عمردا، کاتێك پیادە دەگەڕان ڕووناکی چرایەکیان لەماڵێكدا بەدی کرد، هەڵمەتیان بردو ڕوویان کردە ئەو مەڵە لێیان نزیك ببنەوە بینییان دەروازەیەکی داخراوە خەڵکێك لەژوورەوەن، دەنگیان بەرزەو نرکەیان دێت، عمر خوا لێی رازیبێت دەستی عبدالرحمانی گرتوو پێێ فەرموو: ئەزانیت ئەم ماڵە هیی کێیە؟ ووتی: نا، عمر فەرمووی: ماڵی ڕەبیعەی کوڕی ئومەیەی کوڕی خەڵەفە، ئێستا ئەوان ئێستا سەرخۆشن ( واتە شراب ئەخۆنەوە) ئەڵێی چی؟ عبدالرحمن ووتی: ئەبینم کارێکمان کرد کەخوا نەهی لێکردووە، خوا فەرموویەتی (وَلَا تَجَسَّسُوا) ( جاسوسی مەکەن) بەڵام ئێمە جاسوسیمان کرد! ئیتر عمر بەڕێکەوت و وازیلێهێنان و دوورکەوتەوە).

وأخرج ابن أبي شيبة وأبو داود بسند صحيح عن زيد بن وهب قال: أُتِيَ ابنُ مسعودٍ رضي الله عنه فقيل له: هذا فلانٌ تقطُر لحيتُه خمراً. فقال عبد الله رضي الله عنه: (إنَّا قد نُهِينا عن التجسس، ولكن إن يظهرْ لنا منه شيءٌ نأخذه به).

 واتە: لە ابن و أبی شەیبەوە لەگەڵ ابو داود بە سەنەدی صحیحەوە لە زیادی کوڕی وەهەبەوە دەگێرێتەوە ووتی: کەسێکیان هێنا بۆلای ابنو مەسعود خوا لێی رازیبێت پێیان ووت: ئەمە فڵان کەسە لەو کاتەدا ڕیشی شەرابی لێدەچۆڕایەوە. عبداللە خوالێی ڕازیبێت فەرمووی: ( ئێمە نەهی جاسوسی کردنمان لێکراوە، بەڵام ئەگەر شتێکمان بۆدەرکەوت و ئاشکرابوو ئەوە کاری پێدەکەین).

وأخرج أحمد وأبو داود وصححه ابن حبان والحاكم عَنْ دُخين مَوْلى عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: قُلْتُ لِعُقْبَةَ: إِنَّ لَنَا جِيرَاناً يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ وَأَنَا دَاعٍ لَهُمُ الشُّرَطَ فَيَأْخُذُوهُمْ. فَقَالَ: لاَ تَفْعَلْ، وَلَكِنْ عِظْهُمْ وَتَهَدَّدْهُمْ. قَالَ: فَفَعَلَ فَلَمْ يَنْتَهُوا. قَالَ: فَجَاءَهُ دُخَيْنٌ فَقَالَ: إِنِّى نَهَيْتُهُمْ فَلَمْ يَنْتَهُوا وَأَنَا دَاعٍ لَهُمُ الشُّرَطَ، فَقَالَ عُقْبَةُ: وَيْحَكَ دَعْهُمْ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ: (مَنْ رَأَى عَوْرَةً فَسَتَرَهَا كَانَ كَمَنْ أَحْيَا مَوْؤُدَةً مِنْ قَبْرِهَا) ... فذكر الحديث .

واتە: لە احمدو ابو داودەوە دەگێڕنەوە کە ابن و حبان و حاکم تصحیحی کردووە کەوا دوخەینی مەولای عوقبەی کوڕی عامر ووتویەتی: بە عوقبەم ووت: دراوسێیەکمان هەیە شەراب دەخۆنەوەو دەچم پاسەوانەکان بانگ دەکەم بابێن بیانبەن، عوقبە پێی ووتم: شتی وانەکەیت بەڵام ئامۆژگارییان بکەو بیانترسێنە، ووتی: بەقسەی عوقبەم کرد بەڵام ئەوان دەستیان هەڵنەگرت لەشەراب خواردنەوە، ووتی: دوخەین هات و ووتی: ڕێگریم لێکردن بەڵام دەستهەڵگرنەبوون ئەچم پاسەوانەکان بانگ دەکەم، عوقبە ووتی: ماڵوێران وازیان لێبێنە، گوێم لە پێغەمبەر بووە صلی اللە علیە وسلم فەرموویەتی: ( هەرکەسێك عەیب و عارێکی بینی خێرا دایپۆشی وەك ئەوە وایە کەمناڵێکی مردوو لەنێو گۆڕ زیندووبکاتەوە)... هتد فەرموودەکە.

وأخرج أبو داود عن عدد من الصحابة والتابعين عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: (إِنَّ الأَمِيرَ إِذَا ابْتَغَى الرِّيبَةَ فِي النَّاسِ أَفْسَدَهُمْ).

واتە: ابو داود لە کۆمەڵیک هاوەڵ و تابعینەوە کەلە پێغەمبەریان گێڕاوەتەوە صلی اللە علیە وسلم فەرموویەتی: ( ئەگەر ئەمیر وویستی ترساندنی لەنێو خەڵکدا هەبوو ئەوا تووشی گەندەڵییان دەکات).

وأخرج أبو داود وصححه ابن حبان عَنْ مُعَاوِيَةَ رضي الله عنه قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ: (إِنَّكَ إِنِ اتَّبَعْتَ عَوْرَاتِ النَّاسِ أَفْسَدْتَهُمْ أَوْ كِدْتَ أَنْ تُفْسِدَهُمْ). فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ رضي الله عنه: كَلِمَةٌ سَمِعَهَا مُعَاوِيَةُ مِنْ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم نَفَعَهُ اللهُ تَعَالَى بِهَا .

واتە: ابو داود دەگێڕێتەوە کە ئیبنو حەبان تصحیحی کردووە لە موعاویەوە خوا لێیان ڕازیبێت ووتی: گوێم لێبوە پێغەمبەر صلی اللە علیە وسلم فەرموویەتی: (ئەگەر شوێن عەیب و عاری خەڵکی کەوتیت ئەوا گەندەڵت کردن یان خەریکە گەندەڵیان دەکەیت).

ابو دەردا خوا لێی رازیبێت فەرمووی: ئەمە ووتەیەك بوو کە موعاویە لە پێغەمبەرەوە صلی اللە علیە وسلم گوێی لێیبوە کە خوای گەورە سودی پێگەیاندووە.

المناوي ئەڵێت: ( مەبەستی ئەم فەرموودەیە ئەوەیە کەپێشەواو حاکم هانبدات بۆ چاونوقاندن و شوێن نەکەوتنی عەیب و عاری هاووڵاتیان، بەو شێوەیە یاساو ڕێسای ووڵات ڕێکخراودەبێت، مرۆڤیش زۆر بەکەمی لە عەیب و عار دەتوانێت خۆ بپارێزێت، ئەگەر لەسەر هەموو ووتەیەك یان کردەیەك لێپرسینەوەیان لەگەڵ کرا ئەوا ئازار زۆر دەبێت و بوارەکان فراوان دەبن، بەڵکو پێویستە عەیبەکان بشاردرێنەوەو چاوپۆشی بکرێت و لێبوردەیی هەبێت، دەسەڵات شوێن عەیب و عاری هاووڵاتیان نەکەوێت و جاسوس نەبێت بەسەریانەوە).

پێش کۆتایی هێنان بەباسەکە پێویستە ئاماژە بەوە بکەم  کەئیسلام جاسوسی حەرام کردووە مەبەست جاسوسی نەکردنە بەسەر حاڵ و ئەحواڵی هاووڵاتیانەوە، بۆئەوەی وابزانن ڕەنگە کارەساتێك یان تاوانێك ڕووئەدات یان ببێتە هەڵماڵینی نییەت یان ببێتە هۆکاری زانینی وویژدانەکان و گەڕان بەشوێن بیروبۆچوونە شاردراوەکانی خەڵکی، هەروەکو چۆن زۆرێك لەیاساو دەسەڵات و ئاسایشەکان برەویان پێداوەو جاسوسی دەکەن بەسەر گەلان و دانیشتوان و هاووڵاتیە بێتاوانەکانیان، ئەمەش دەبێتە هۆکاری بڵاوبونەوەی گومان و نەمانی متمانە لەنێوان تاکەکانی گەلەکەو هاووڵاتیاندا، هەروەها لەنێوان گەل و دەسەڵاتدا، لەوکاتەدا ئیتر دانیشتوان بەو چاوە سەیری دەسەڵات دەکەن کەباڵندە سەیری ڕاوچی پێدەکات نەوەکو تێڕوانینی سوپا بۆ سەرکردە.

هەموو ئەوە دەزانین کەچەند فەسادو گەندەڵی لەنێو کۆمەڵگەکاندا بڵاودەبێتەوە بەهۆکاری ئەم ڕەوشتەوە، ستەم بەربڵاو دەبێت، خەڵکی بەگومانەوە لێپرسینەوەی لەگەڵدادەکرێت، خۆپەرستی و لاموبالاتی بڵاودەبێتەوە، مانای هاونیشتیمانی بوون و هاووڵاتیبوون لەدڵەکاندا دەمرێت، ئەوکەسانەی کە ئەمینن ڕاودەنرێن، ئەوە ڕوودەدات کەپێغەمبەر صلی اللە علیە وسلم ئومەتەکەی لێ ئاگادارکردوەتەوە ( درۆزن بەڕاستگۆ دادەنرێ، خیانەتکار بە ئەمین دەبینرێت، کارو کردەوە دەدرێتە دەست دووڕووەکان نادرێتە دەست کەسانی گونجاو) ئەمانە هەمووی ڕێ خۆشکەرن بۆ وێرانکردنی ئاوەدانی و ڕۆچوونی ئوممەت.